Volg ons op social media!

“Nederlandse banken zijn een belangrijke schuldige aan de crisis in Spanje”

Bas Eickhout, Europarlementariër GroenLinks1
Bron: GroenLinks manifest

Oordeel: Pinokkiofactor 3 – Deels waar, deels niet waar
Als je strikt kijkt naar wie de vastgoedzeepbel (en dus de financiële crisis) in Spanje heeft gefinancierd, heeft Eickhout gelijk. Zijn Noord-Europese banken daarmee ook de schuldige voor de crisis? Dat is een lastiger verhaal. Banken hadden meer op hun hoede moeten zijn en niet alleen aan winsten en bonussen moeten denken. Zuid-Europese landen hadden zich moeten realiseren dat kapitaalstromen niet onbeperkt zijn en teveel gericht waren op één sector. Daarnaast heeft het rentebeleid van de ECB de situatie ook zeker geen goed gedaan. 

dots

 

De bewering

Macht pakken met Europa. Dat is wat GroenLinks wil. Althans, als we de titel van hun in juni gepubliceerde manifest mogen geloven. Opvallende bewering in dit manifest is dat niet Spaans financieel wanbeleid, maar onverantwoord gedrag van Noord-Europese banken een belangrijke veroorzaker is van de daar heersende schuldencrisis.1 Want, zo lezen wij: tot voor de crisis had Spanje zijn boekhouding keurig op orde. Er was zelfs een begrotingsoverschot! Dat deze situatie momenteel volledig is omgeslagen, is volgens lijsttrekker Bas Eickhout grotendeels veroorzaakt door het handelen van onze banken, die zich niet langer wagen aan riskante leningen in zeepbellen die ze zelf hebben gecreëerd. Is dit waar? Zijn onze banken inderdaad schuldig aan het ontketenen van een economische crisis in voorheen financieel gezonde EU-lidstaten?

 

dots

De feiten: banken, regeringen en de ECB

Om een zinnige uitspraak te doen over deze bewering moeten we weten hoe de zeepbel ontstaan is en welke rol onze banken hierin gespeeld hebben. We zullen zien dat de euro en het beleid van de Europese Centrale Bank hierbij ook van groot belang zijn.

Met de invoering van de euro werden belangrijke obstakels weggenomen voor banken om te investeren vanuit het ene Euroland in andere landen binnen de eurozone3. Omdat de opbrengsten van leningen in landen als Ierland, Spanje, Portugal en Griekenland relatief hoog waren, leidde dit tot grote kapitaalstromen naar deze landen vanuit de rijke kern van de Eurozone (Frankrijk, Duitsland, Benelux, Finland en Oostenrijk). De geldtoevoer zorgde ervoor dat de rente op leningen voor deze landen daalde4.

De in- en uitstroom van kapitaal tussen landen wordt normaliter in balans gebracht door het aanpassen van wisselkoersen of rente. Dit is de taak van de Centrale Bank van een land5. Met de invoering van de euro was het aanpassen van wisselkoersen onmogelijk geworden. De rente binnen de eurozone wordt centraal vastgesteld door de Europese Centrale Bank (ECB) en verschilt daarmee niet langer per lidstaat. Rond de invoering van de euro heeft de ECB de kortlopende rente naar 2% verlaagd om de Duitse economie weer te laten aantrekken6. De Duitse economie zat toentertijd in een recessie door het uiteenspatten van de ICT-zeepbel. Deze recessie is echter voorbijgegaan aan Spanje, Ierland en Portugal, waar de economieën floreerden. De rente die de ECB  instelde was veel te laag voor deze landen. Als gevolg van de grote instroom van goedkoop geld, in combinatie met de te lage rente, raakten de economieën in de euro-periferie oververhit en ontstonden zeepbellen.

In het geval van Spanje waren de investeringen vooral gericht op de vastgoedsector, waardoor de huizenprijzen enorm stegen. Bij de waardestijging van vastgoed is er sprake van een reële en een irreële waardestijging. De reële waardestijging van een huis is 4% per jaar. De stijging van de waarde van een huis die daar boven ligt is irreëel.2 Dus als een huis in 1 jaar tijd 7% in prijs gestegen is, dan is hiervan 3% irreëel (een zeepbel). Noord-Europese (waaronder Nederlandse) banken verstrekten leningen die hoger lagen dan de reële waarde van het Spaanse vastgoed, waarmee zij veel verdienden. De banken droegen zo echter bij aan het creëren van de zeepbel en gingen risicovolle leningen aan.

Niet alleen private vastgoedontwikkelaars, maar ook de nationale en regionale regeringen van Spanje bleven door de lage rente grote leningen afsluiten4. Zij investeerden in veel risicovolle vastgoedprojecten: projecten die veel werk en daardoor politieke populariteit opleverden. Misschien is het bekendste voorbeeld hiervan wel de bouw van een vliegveld nabij Valencia, waar uiteindelijk nooit een vliegtuig landde.

Toen de financiële crisis in 2008 in de VS uitbrak, brak er ook paniek uit onder Europese banken. Zij verstrekten geen risicovolle leningen meer aan zowel publieke als private partijen in Spanje3. De vastgoedwaarde viel terug op de reële waarde, waardoor enorme schulden overbleven. Het vastgoed was immers minder waard dan de leningen.

 

dots

De afweging: combinatie van factoren

Uit de bovenstaande beknopte beschrijving komt naar voren dat de huidige crisis die de Europese Unie in zijn greep houdt, het resultaat is van een combinatie van factoren. De invoering van de euro markeerde het begin van grote kapitaalstromen van het centrum naar de periferie. Door de nieuwe situatie rondom de euro konden traditionele maatregelen bovendien niet worden toegepast. Zuid-Europese regeringen bleven de toevoer van goedkoop geld te lang stimuleren door veel te lenen. Investeringen werden dientengevolge steeds risicovoller, wat investeerders uit Noord-Europa er niet van weerhield geld te investeren in Ierse en Zuid-Europese projecten. De bonussen en winsten waren immers enorm.

Het beleid van de Europese Centrale Bank was echter zeer gericht op de economische kern van de eurozone – met name Duitsland. Dit leidde tot zeer slecht beleid voor de periferie – Spanje, Portugal en Ierland. Door deze wirwar aan gebeurtenissen is het niet eenvoudig de verklaring zo te draaien dat een gewenste zondebok aangewezen kan worden. Zo zullen rechtse denkers eerder geneigd zijn de Spaanse regering de schuld in de schoenen te schuiven en linkse denkers eerder een beschuldigende vinger heffen naar de banken. Feit is dat Noord-Europese banken te lang risicovolle leningen hebben afgesloten, maar ook dat de Spaanse regering te lang heeft geleund op irreële kapitaalstromen naar de vastgoedsector.

 

dots

Conclusie: Nederlandse banken schuldig?

Als je strikt kijkt naar wie de vastgoedzeepbel (en dus de financiële crisis) in Spanje heeft gefinancierd, heeft Eickhout gelijk. Uiteraard zijn het banken die deze kredieten verstrekt hebben, en zich recentelijk ook weer hebben teruggetrokken. Veel van deze banken kwamen ook uit Nederland en hebben hier een aardig centje mee verdiend. Zijn ze daarmee schuldig aan de crisis? Dat is een lastiger verhaal. Banken hadden meer op hun hoede moeten zijn en niet alleen aan winsten en bonussen moeten denken. Zuid-Europese landen hadden zich moeten realiseren dat kapitaalstromen niet onbeperkt zijn en teveel gericht waren op één sector. Daarnaast heeft het rentebeleid van de ECB de situatie ook zeker geen goed gedaan.

  dots

Voetnoten

1: De bewering wordt expliciet gedaan in het genoemde manifest, een algemene uitspraak namens GroenLinks dus en niet expliciet van Eickhout. Wel komt de bewering impliciet terug op de website De zeven hoofdzonden van banken, welke wordt gepresenteerd als Eickhout’s werk. Ook trad Eickhout op als ambassadeur van het manifest in een repliek op commentaar van Ewald Engelen in NRC van 2 juli 2013 (“De boze boeman woont hier en niet in Brussel”) 

2: een echte wetenschappelijke bron voor dit principe is moeilijk te vinden. Navraag bij verschillende economen leert ons echter dat dit een algemeen geaccepteerd principe is binnen de (vastgoed)economie. Suggesties voor literatuur die dit principe verder toelicht ontvangt de redactie graag op redactie@pinokkiofactor.eu

3: Geinspireerd op dit artikel uit de Vlaamse krant De Morgen: “Het is niet de schuld van Griekenland”

4: Bron: The Economist (2011), A very short history of the crisis

5: Bron: De Dagelijkse Standaard (2013), artikel van Ewout Jansen “The Good, the Bad and the Euro

6: Interresant artikel in deze strekking is van Kevin Drum in het tijdschrift Mother Jones: Who’s responsible for the euromess. Het tijdschrift staat bekend als politiek links gekleurd, en is daarom niet als feitelijke bron voor dit artikel gebruikt.