Volg ons op social media!

Uitspraak: Leon de Winter
Bron: De Dagelijkse Standaard

Oordeel: Kromme neus – niet te checken Het is niet onwaarschijnlijk dat de EU medeverantwoordelijk is voor een situatie van instabiliteit in Oekraïne. Maar een duidelijk verband is niet eenvoudig vast te stellen, omdat er zoveel partijen betrokken zijn bij dit conflict. 

dots

 

De bewering

Beter een goede buur dan een verre vriend, heeft Pinokkio vroeger geleerd. Dit geldt niet alleen voor mensen, maar ook voor landen. Maar wat als je moet kiezen tussen twee buren die elkaar niet liggen?  Oekraïne ligt ingeklemd tussen twee machtsblokken, de Europese Unie en de Russische Federatie. De politieke crisis in Oekraïne begon toen de inmiddels afgezette president, Viktor Janoekovitsj, op het laatste moment een associatieverdrag met de EU niet ondertekende. Vanaf dat moment hebben Westerse media veel aandacht voor de rol van Rusland in het conflict, zeker na de annexatie van de Krim. Maar er zijn ook commentators die op de rol van de EU wijzen.

Schrijver Leon de Winter stelt in een opiniestuk op de website De Dagelijkse Standaard dat de EU en de Verenigde Staten even schuldig zijn aan de crisis op de Krim als Rusland. Volgens De Winter hebben Europese leiders met vuur gespeeld door toenadering tot Oekraïne te zoeken. Arendo Joustra, hoofdredacteur van Elsevier, schreef een commentaar met een soortgelijke strekking. Hij stelt dat Europese leiders zijn begonnen met provoceren door zich in het conflict te mengen. Aan Pinokkio de taak om het waarheidsgehalte van deze stelling te onderzoeken. De rol van Rusland zal in dit stuk buiten beschouwing worden gelaten. Daarom luidt de vraag als volgt: is de EU medeverantwoordelijk voor de huidige politieke crisis in Oekraïne?

 

dots

De feiten: associatieverdrag

Eerst maar even de feiten op een rijtje: In november 2013 besloot de regering van Janoekovitsj om een associatieverdrag met de EU toch niet te ondertekenen en in plaats daarvan de banden met Rusland aan te halen. Dit leidde in de maanden daarop tot demonstraties tegen zijn bewind. Nadat eind januari de regering en de premier al opstapten volgden in februari bloedige confrontaties tussen demonstranten en de politie. Op 20 februari bezochten de Europarlementariërs Guy Verhofstadt en Hans van Baalen van de Europese Liberalen het onafhankelijkheidsplein in Kiev. Verhofstadt koos toen duidelijk partij voor de demonstranten en stelde dat zij “Europese normen en waarden verdedigen”. De volgende dag sloten president Janoekovitsj en de oppositie een akkoord met vervroegde verkiezingen als belangrijkste resultaat. Weer een dag later werd president Janoekovitsj alsnog door het parlement afgezet. Daarna begon de onrust op de Krim.

De crisis in Oekraïne bestaat dus uit meerdere fases: eerst de demonstraties tegen de regering Janoekovitsj, daarna de confrontaties tussen demonstranten en de politie, later de machtsovername in Kiev, gevolgd door onrust op de Krim. Daardoor is het lastig om de rol van alle betrokken partijen te evalueren. Maar de vraag is of de EU in ieder geval medeverantwoordelijk is voor de destabilisatie van Oekraïne in de fase voorafgaand aan de onrust op de Krim. Twee gebeurtenissen zijn dan van belang: het besluit van de EU om een associatieverdrag met Oekraïne te sluiten en de toespraak van Verhofstadt op het onafhankelijkheidsplein. 

 

Soevereiniteit

Het staat soevereine landen vrij om verdragen met elkaar te sluiten. Vanuit dit oogpunt kan de EU Oekraïne zonder problemen een associatieverdrag aanbieden. Oekraïne is op haar beurt weer vrij om dit verdrag te weigeren of te accepteren. Op basis van die soevereiniteit kunnen landen zich niet zomaar in elkaars binnenlandse aangelegenheden mengen, behalve als internationale verdragen daartoe aanleiding geven.1 In de praktijk mengen landen zich wél in elkaars zaken. Vooral als in een land politieke onrust uitbreekt zullen de buurlanden zich er waarschijnlijk mee gaan bemoeien. De toespraak van Verhofstadt was niet alleen een uitnodiging aan de demonstranten om de pro-Europese koers vol te houden, maar ook een inmenging in de binnenlandse politiek van Oekraïne.

Toen president Janoekovitsj tegen de afspraak in werd afgezet door het parlement van Oekraïne bleef het stil vanuit Europese hoek, schrijft Joustra. En inderdaad, Europese leiders hebben zich niet tegen deze schending van het akkoord uitgesproken. Je zou dus kunnen zeggen dat Europese politici de kant van de demonstranten kozen. Rusland koos duidelijk de kant van president Janoekovitsj.

 

dots

De afweging: provocatie richting Rusland?

Was er sprake van een Europese provocatie in de richting van Rusland? De Winter schrijft dat Oekraïne tot de Russische invloedssfeer behoort en dat de EU er daarom niets te zoeken heeft. Dat de EU van plan was om een associatieverdrag met Oekraïne te sluiten kan dan van Russische zijde altijd beschouwd worden als een provocatie. Maar dat zou betekenen dat de Europese Unie nooit toenadering zou kunnen zoeken tot Oekraïne zonder Rusland te provoceren. Invloedssferen liggen echter niet per definitie vast en zijn eigenlijk vrij vage begrippen.

Wel zou je kunnen zeggen dat het associatieverdrag bepaalde verwachtingen schiep bij de pro-Europese inwoners van Oekraïne.2 De EU had kunnen weten dat een dergelijk verdrag tot verontwaardiging uit Moskou en mogelijk tot binnenlandse onrust zou kunnen leiden.

Ook hadden de Europarlementariërs zich afzijdig kunnen houden tijdens de demonstraties, wetende dat een deel van Oekraïne helemaal niet zit te wachten op een pro-Europese koers. De Europese Unie koos echter vrij duidelijk partij voor de demonstranten. En zoiets kan als een provocatie beschouwd worden omdat de EU zich vanaf dat moment in een intern Oekraïens conflict mengt en zich daarmee lijnrecht tegenover Moskou plaatst.

 

dots

Conclusie

Pinokkio zegt: Het staat de EU in principe vrij om verdragen te sluiten met andere landen, ook als daardoor openingen ontstaan in de invloedssfeer van een grootmacht als Rusland. Maar als het belang van heel Oekraïne voorop staat dan is het niet evident waarom Oekraïne een associatieverdrag met de EU zou moeten sluiten. Wegen de economische voordelen van een associatieverdrag op tegen de eventuele economische nadelen als daardoor de band met Rusland verslechtert? Het was natuurlijk in de eerste plaats de toenmalige regering Janoekovitsj die het associatieverdrag moest beoordelen, maar dat betekent niet dat de EU niet hoeft na te denken over de mogelijke negatieve gevolgen ervan voor een land dat tussen twee machten ligt ingeklemd.

In het ideale geval kan Oekraïne zowel goede banden met de EU als Rusland hebben. Helaas lijkt deze rol voor Oekraïne momenteel niet weggelegd te zijn, vooral ook omdat het land zo verdeeld is. Met de kennis van nu en het belang van heel Oekraïne als ijkpunt kan daarom inderdaad volgehouden worden dat de EU waarschijnlijk wel medeverantwoordelijk is voor een situatie van instabiliteit in dit land. Maar een duidelijk verband is niet eenvoudig vast te stellen, ook omdat er zoveel partijen betrokken zijn bij dit conflict.

  dots

Voetnoten

1: Voor een discussie van het complexe begrip ‘soevereiniteit’ zie dit artikel van Josef Joffe op de website van het tijdschrift Foreign Affairs. http://www.foreignaffairs.com/articles/55618/josef-joffe/rethinking-the-nation-state-the-many-meanings-of-sovereignty

2: Zo staat in de preambule van het associatieverdrag dat de EU de keuze van Oekraïne voor Europa verwelkomt. http://eeas.europa.eu/ukraine/pdf/1_ua_preamble_en.pdf